Kratka biografija Veljka Vlahovića

Biografija Velimira Veljka Vlahovića (1914–1975) vodi nas kroz neke od ključnih političkih i društvenih lomova 20. veka ‒ od studentskih borbi tridesetih godina, preko Španskog građanskog rata i Drugog svetskog rata, do formiranja socijalističke Jugoslavije i njenog pozicioniranja u svetu tokom Hladnog rata. Vlahovićev životni put povezuje iskustva ilegalnog revolucionarnog rada, ratnog angažmana, međunarodne diplomatije i partijskog delovanja, omogućavajući da se, kroz biografiju jednog političkog aktera, sagleda niz događaja od presudnog značaja za istoriju Jugoslavije, ali i šireg evropskog prostora.

Veljko Vlahović rođen je 23. decembra 1914. u Trmanju, kraj Kolašina, u porodici čija je prošlost već nosila istorijsko iskustvo ratova i ustanaka. Njegova majka Mijojka bila je ćerka crnogorskog komandira Beća Zuletina, nosioca Krsta Svetog Đorđa, najvišeg ruskog carskog odlikovanja. Otac Milinko Vlahović (1881–1930), kapetan Vojske Kraljevine Crne Gore, komandovao je Rovačkim bataljonom u Mojkovačkoj bici, potom bio vojvoda Topličkog ustanka, a kasnije i potpukovnik Jugoslovenske vojske. Porodična tradicija slobodoljubive borbe nastavljena je i u Drugom svetskom ratu ‒ sestre i braća Veljka Vlahovića učestvovali su u ustanku od njegovog podizanja, a njegova dva brata, Branko i Dušan, poginula su kao istaknuti učesnici Narodnooslobodilačke borbe.

Veljko Vlahović iz školskih dana, dvadesete godine 20. veka

Narodni muzej Crne Gore, Cetinje

Vlahovićevo detinjstvo i školovanje obeležila su česta preseljenja. Iako je rođen u Crnoj Gori, osnovnu školu pohađao je delom u selu Vlahovići, delom u Podgorici i Banjaluci, a gimnaziju u Požarevcu i Beogradu, gde i započinje studije tehnike. Već 1933. priključuje se Savezu komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ) i postaje pripadnik generacije koja je konsolidovala pokret studenata naprednih ideja na Beogradskom univerzitetu. Kao predsednik Akcionog odbora stručnih studentskih udruženja, učestvovao je u borbi za autonomiju univerziteta i bolje životne uslove. Tokom 1935. bio je zatočen u višegradskom koncentracionom logoru, formiranom za studente kažnjene zbog političke delatnosti. Usled velikog pritiska od strane studentske zajednice (studenti sva tri univerziteta u Kraljevini Jugoslaviji ‒ ljubljanskog, zagrebačkog i beogradskog ‒ stupili su u štrajk), zatočeni studenti otpočeli su štrajk glađu, a bližili su se i parlamentarni izbori, te je ovaj logor, formiran po uzoru na tadašnje nemačke i italijanske koncentracione logore, posle dva meseca postojanja bio rasformiran.

Veljko Vlahović s kolegama na studentskoj praksi, Inđija, 1935.

Narodni muzej Crne Gore, Cetinje

U aprilu 1936. izbio je veliki studentski štrajk na univerzitetima u Beogradu, Ljubljani i Zagrebu, u kojem je Vlahović imao zapaženu ulogu. Dana 4. aprila 1936. ubijen je student Žarko Marinović, a po ovom događaju se do danas obeležava Dan studenata Beogradskog univerziteta. Štrajk je okončan 28. aprila 1936. ispunjenjem studentskih zahteva, ali je Vlahoviću zabranjen nastavak studija u Beogradu, zbog čega odlazi u Prag.

Veljko Vlahović na Karlovom mostu, Prag, novembar 1936.

U Pragu, u studentskom domu „Aleksandrov kolež”, okupljaju se jugoslovenski studenti komunisti: Ratko Pavlović, Branko Krsmanović i Lazar Udovički neka su od najpoznatijih imena među njima. Godine 1937, grupa od 26 jugoslovenskih studenata iz Praga kreće u Španiju da se pridruži borcima za odbranu Republike. Komunistička partija Francuske organizovala je njihov transport do Pirineja, a planinski prelaz prešli su na skijama.

Veljko Vlahović na času skijanja na Krkonošama

U Španiji se Vlahović priključuje bataljonu „Dimitrov”, jedinici koja je delovala u okviru Internacionalnih brigada. Svoje prvo ratno iskustvo stekao je u bici na Harami u februaru 1937, u kojoj je teško ranjen ‒ amputirana mu je noga, a zadobio je i tešku povredu ramena. Tokom oporavka primljen je u Komunističku partiju Španije i postavljen za urednika brigadnog lista „Dimitrovac”, koji je pratio rat i međunarodni antifašistički angažman. Sa ostalim borcima povlači se 1938. u Francusku, gde su pripadnici Internacionalnih brigada bili internirani u logore.

Ranjeni Veljko Vlahović u Alikanteu ispred kuće koju mu je poklonio noćni stražar Pepe, 1937.

Narodni muzej Crne Gore, Cetinje

*Stražaru Pepeu je sin poginuo kada je Veljko ranjen. Sahranio je sina, a pored njega položio amputiranu Veljkovu nogu. Iz ljubavi prema Vlahoviću, a kako je ostao bez sina, poklonio mu je pomenutu kuću.

U Parizu 1938. upoznaje Josipa Broza, generalnog sekretara KPJ, koji mu saopštava da je odlučeno da Vlahović ode u Moskvu kao predstavnik SKOJ-a u Komunističkoj omladinskoj internacionali. Vlahović u Sovjetskom Savezu provodi narednih šest godina, gde 1941, nakon izbijanja ustanka u okupiranoj Jugoslaviji, pokreće radio-stanicu „Slobodna Jugoslavija” kao odgovor na narative jugoslovenske emigracije, u kojima su se uspesi Narodnooslobodilačke borbe pripisivali isključivo četničkom pokretu. Radio-stanica je kao izvore koristila medijske servise zapadnih zemalja, ali i nacističku i kvislinšku štampu. Posebno dragocen materijal bili su izvodi iz pisama nemačkih vojnika stradalih ili zarobljenih na Istočnom frontu, kojima su iz Jugoslavije pisali braća, drugovi i rođaci, obaveštavajući ih iz prve ruke o tome kakav tretman okupatorska vojska doživljava na jugoslovenskoj teritoriji.

Predaja ratne zastave jugoslovenskoj brigadi u SSSR-u, 12. 3. 1944.

Arhiv Jugoslavije, Beograd

Prilikom boravka u SSSR-u, Vlahović upoznaje Miru Vajberger, koja se u detinjstvu sa porodicom političkih emigranata iz Slovenije preselila u SSSR. Mira je bila udovica, i iz dva prethodna braka imala je dve ćerke, Svetlanu i Jelenu, koje je Vlahović usvojio, a zajedno su dobili dva sina, Slobodana i Branka. Vlahović se u Beograd vraća sovjetskim vojnim avionom marta 1945. godine.

Veljko Vlahović i Aleksandar Ranković u Košutnjaku, Beograd, 1945.

Narodni muzej Crne Gore, Cetinje

Centralni komitet Komunističke partije Jugoslavije (CK KPJ) poverava mu agitaciono-propagandni rad, a juna 1948. prvi put biva i izabran u članstvo CK ‒ telo u koje će biti biran do kraja života. U prvim godinama posle rata obavljao je dužnosti na međunarodnoj političkoj sceni: kao zamenik ministra inostranih poslova FNRJ (1951–1952), i šef jugoslovenske delegacije na zasedanju Generalne skupštine UN 1952. Kasnije, kao direktor lista „Borba” (1953) preuzima i uređivačku ulogu ovog tada najtiražnijeg dnevnog lista u Jugoslaviji, a potom i političke funkcije u Beogradu, u svojstvu predsednika Gradskog komiteta Saveza komunista Beograda (1968–1970).

Veljko Vlahović s učesnicama Konferencije za društvenu aktivnost žena, Zagreb, 1961.

Narodni muzej Crne Gore, Cetinje

Nakon Rezolucije Informbiroa 1948, Jugoslavija ulazi u proces redefinisanja spoljne politike, postajući otvorenija za saradnju sa zapadnim zemljama, a ujedno pokušavajući da na međunarodnoj političkoj sceni konceptualizuje novi, srednji put zajedno sa državama Afrike i Azije. Pokret neangažovanih, odnosno nesvrstanih zemalja, formalno je osnovan na Prvoj konferenciji neangažovanih zemalja održanoj 1961. u Beogradu, okupljajući 25 država i 3 zemlje sa statusom posmatrača. Među državama osnivačima isticale su se Indija, Egipat, Indonezija, Gana i Jugoslavija, uz brojne učesnice iz Azije i Afrike ‒ Irak, Iran, Pakistan, Avganistan, Etiopija, Sudan, Tunis, Alžir, Maroko, Šri Lanka, Burma (Mjanmar), Kambodža i druge, koje su u tom trenutku gradile neblokovsku spoljnu politiku. Vlahović je tokom 1960. u diplomatskim misijama u Aziji radio na širenju podrške za nesvrstani politički kurs Jugoslavije, a bio je i član jugoslovenske delegacije na osnivačkoj konferenciji 1961. godine u Beogradu.  U toku priprema za ovaj samit on vodi i dnevničke beleške, koje se čuvaju u Narodnom muzeju Crne Gore (NMCG) u Cetinju, a koje su 2021. godine objavljene pod naslovom Conference de Belgrade: dnevnički zapisi Veljka Vlahovića sa Beogradske konferencije 1961. Urednica ove publikacije je Božena Miljić, koja zajedno sa Ljiljanom Karadžić potpisuje i autorstvo prve izložbe o Veljku Vlahoviću ‒ „Na strani slobode i pravde: Legat Veljka Vlahovića” održane 2018. godine u NMCG.

Jugoslovenska delegacija na Beogradskoj konferenciji Pokreta neangažovanih zemalja. Na fotografiji: Josip Broz Tito, Edvard Kardelj, Vladimir Bakarić, Veljko Vlahović i Koča Popović, 1–6. 9. 1961.

Muzej Jugoslavije, Beograd

Godine 1968. Vlahović se ponovo našao među studentima, ali ovog puta kao predstavnik vlasti. Iako je neposredan povod za demonstracije 1968. bio sukob sa policijom kada su prednost za ulazak na koncert dobili učesnici Omladinskih radnih akcija nasuprot studentima, pobuna vrlo brzo dobija socijalni karakter: studenti se bune zbog narastajućeg društvenog raslojavanja, a najradikalnija parola koja se javlja je „Dole crvena buržoazija”. Kada su 3. juna 1968. u Novom Beogradu započeli pregovori sa studentima, u delegaciji predstavnika vlasti bio je i Veljko Vlahović, kojeg su studenti dočekali sa parolama „Veljko, seti se Španije” i „Veljko, vodi nas”. Drugi visoki zvaničnik koji je učestvovao u ovim pregovorima bio je tadašnji predsednik Skupštine NR Srbije, Miloš Minić. I Vlahović i Minić učestvovali su u studentskim demonstracijama tridesetih godina 20. veka, zbog čega su, između ostalog, imali dosta legitimiteta i uživali izvesno poverenje okupljenih studenata. Protest 1968. godine bio je obeležen i policijskim nasiljem u kom su, pored studenata, bili povređeni i neki od predstavnika državne i partijske administracije. Demonstracije su okončane 9. juna 1968, nakon obraćanja predsednika države Josipa Broza i ispunjenja jednog dela studentskih zahteva.

Partijsko političko rukovodstvo (Veljko Vlahović, Miloš Minić, Branko Pešić, Miroslav Pečujlić, Simeon Zatezalo) dolazi da razgovara sa studentima, 1968. Foto: S. Kragujević

Muzej Jugoslavije, Beograd

Veljko Vlahović se 1973. godine razboleo, i lečio se u Londonu, Beogradu i Ženevi. Nakon uspešno obavljene operacije u Ženevi, otišao je na večeru kod svog hirurga, gde je i preminuo 10. marta 1975. Već u maju iste godine, opevan je u guslarskom epu „Našem velikanu Veljku Vlahoviću”, objavljenom u izvedbi narodnog guslara Voje Radusinovića. Time su slobodarske i borbene vrline, stremljenja i ideali ovog učesnika Španskog građanskog rata, narodnog heroja Jugoslavije i junaka socijalističkog rada, zaokružene tradicijom iz koje je i ponikao.

Sahrana Veljka Vlahovića, Beograd, 1975.

Muzej Jugoslavije, Beograd

Na izložbi „Veljko Vlahović ‒ glas slobodne Jugoslavije” možete videti i fotografije sa sahrane, ali i primerak „Borbe”, dnevnog lista koji je tri dana na naslovnici tematizovao smrt i sahranu svog nekadašnjeg urednika.

Legat Veljka Vlahovića čuva se u Narodnom muzeju Crne Gore u Cetinju, gde je 2018. godine bila otvorena izložba „Na strani pravde i slobode: Legat Veljka Vlahovića”, autorki Božene Miljić i Ljiljane Karadžić. Izložba je, u blago izmenjenom i dopunjenom konceptu, uz građu iz Muzeja Jugoslavije i Arhiva Jugoslavije, pod nazivom „Veljko Vlahović – glas slobodne Jugoslavije”, otvorena u Muzeju Jugoslavije u maju 2025. godine kao prva biografska izložba priređena u ovoj instituciji. Autorski tim ispred Muzeja Jugoslavije činile su Dušica Stojanović i Ljubica Vlahović. Izložba je otvorena do 1. februara 2026.