Simpozijum „Prostori brige” u Muzeju Jugoslavije

Muzej Jugoslavije 4. i 5. juna 2026. biće domaćin međunarodnog simpozijuma „Prostori brige” u organizaciji Akademije likovnih umetnosti iz Beča. Simpozijum okuplja doktorande i doktorantkinje sa pomenutog fakulteta, kao i stručnjake iz oblasti studija nasleđa, muzeologije, kustoskih studija, istorije umetnosti, filozofije i humanističkih nauka o životnoj sredini iz Srbije, Austrije i Velike Britanije.

Ovaj simpozijum pozajmljuje termin „prostori brige” iz medicinske terminologije i one vezane za vanredne situacije, označavajući postepene nivoe ugroženosti i hitnosti ‒ od mesta neposredne opasnosti, do delimično obezbeđenih područja i, najzad, prostora zaštićenih od rizika. Preoblikovan u kontekste arhiva, muzeja i životnih sredina, ovaj okvir nudi kritički pristup kroz koji se iz radikalno postavljenih naučno-aktivističkih perspektiva može sagledati kako se pretnje i hitne situacije proizvode, nastanjuju i osporavaju, i kako su one različito uokvirene unutar geopolitičkih logika uticaja i moći. U prvi plan stavlja se neravnomeran odnos brige i zanemarivanja, i postavlja se pitanje kako su ranjivost, zaštita i izloženost različito raspoređeni po kulturnim i ekološkim prostorima, kao i za čiju izdržljivost se vezuju.

Simpozijum, koji se održava u Muzeju Jugoslavije, stvara platformu za dijalog između doktorant*kinja i istraživač*ica Akademije likovnih umetnosti u Beču i naučni*ca u oblasti pručavanja nasleđa, muzeoloških i kustoskih studija i humanističkih nauka o životnoj sredini.

Ulaz na simpozijum je slobodan, a detaljan program i satnicu možete pronaći na ovom linku. Simpozijum će biti održan na engleskom jeziku.

4. jun 2026.

 15.00 – 17.00 h

 Prostori brige ‒ Rad na arhivama

Jelena Micić

Pristupanje porodičnoj arhivi: Materijalni odnosi i nesvrstanost

 Ana Mikaela Ekstrand

Suprotstavljanje zarobljenosti: Kuriranje feminističke budućnosti u BiG kućici za lutke

 Karlota Mir

Knjige, kao tela:

Feministička latentnost i infrastrukture brige

 18.00 – 19.30 h

Prostori brige – Politike muzeja 

 Milena Jokanović
Briga o rezu: Svi životi jedne Titove skulpture

Elke Krasni i Lara Peri

Prostori brige: Otkrivanje muzeja i rematrijacija kultura

5. jun 2026.

11.00 – 13.30 h

Prostori brige – Razmišljati sa životnom sredinom

Andrija Filipović
Naše razuzdano carstvo: Merlinkin Terezin sin (2001) i kvir postsocijalistička okruženja

Karmen Lael Hines
Kompleks brige ‒ scenografije reproduktivnog rada

Sonja Štajner

Tragom nara: Četiri dela Rašel Rujš, 1710–1717.

Nikola Jakob-Fajks

Učenje uz pomoć puževa, plastike i isprepletanih svetova

Više o pojedinačnim izlaganjima i biografije izlagača i izlagačica:

Jelena Micić

Pristupanje porodičnoj arhivi: Materijalni odnosi i nesvrstanost

Ovo predavanje pristupa porodičnoj arhivi kao materijalnom i političkom mestu kroz koje se može rekonstruisati geopolitička ekonomija sveta Nesvrstanih tokom Hladnog rata. Arhiva, koja se odnosi na jugoslovensku Industriju obuće i plastike „Leda” u Knjaževcu iz doba samoupravljanja, nastala je kroz svakodnevni rad i praksu čuvanja stvari kroz dve generacije radnica/ka  te fabrike,  članica/ova moje porodice. Čuvana po fiokama, radionicama, tavanima i  ličnim  kolekcijama, ona sadrži fotografije, kataloge obuće, uzorke kože, plastičnu ambalažu, putne dokumente, fabričke zapise, notese i prepisku u vezi sa industrijskom proizvodnjom i međunarodnom trgovinom tokom članstva Jugoslavije u Pokretu nesvrstanih (PNS).

Istorija moje porodice deo je šire istorije Nesvrstanog sveta. Otvaranje ove arhive znači pristupanje tim materijalima kao tragovima procesa rada, infrastrukture  i globalnih kretanja. Predavanje istražuje kako lični predmeti i slike sadrže dokaze o geopolitičkim svrstavanjima, industrijskim transformacijama i transnacionalnim lancima snabdevanja koji su se protezali izvan blokovske podele sveta tokom Hladnog rata. Fragmentirana i delimično izgubljena kroz privatizaciju i raspad Jugoslavije, ova arhiva takođe odražava šire pukotine u istorijskom sećanju na socijalističku industrijalizaciju i nesvrstani internacionalizam.

Oslanjajući se na feminističke materijalističke pristupe, istraživanje se fokusira na kožu i plastiku kao geopolitičke materijale ugrađene u odnose ekstrakcije, proizvodnje, potrošnje i razmene. Kroz metod „pratiti predmet” i vizuelnu analizu, fotografije i predmeti se čitaju zajedno, kao međusobno povezani materijalni oblici. Porodične fotografije, fabričke prezentacije, izložbe na sajmovima i slike koje je kreirala država analiziraju se ne samo kao prikazi socijalističke modernosti, već i kao vizuelne tehnologije koje su posredovale u ideološkim narativima o nesvrstanosti, dok su istovremeno prikrivale uslove rada, zavisnost od resursa, i infrastrukturne nejednakosti.

Na kraju predavanja zaključuje se  da se porodična arhiva može čitati kao fragmentirana infrastruktura političke ekonomije Hladnog rata, koja otkriva kako je nesvrstanost materijalno proizvedena kroz robu, rad i neravnomerne globalne odnose.

Jelena Micić je doktorand *kinja na doktorskom programu u oblasti filozofije na Akademiji likovnih umetnosti u Beču i bivš*a  umetničk*a  direktor*ka festivala WIENWOCHE. Bavi se kustoskom praksom usmerenom na pitanja nedržavljan*ki, migracije radne snage i odnosa unutar Nesvrstanog sveta, kao i umetničkim istraživanjima politike materijala i  sistema (boje). Ima publikovane studije u Kunstlicht, Art & the Public Sphere, i Radicalizing Care: Feminist and Queer Activism in Curating. Trenutno radi na poglavlju za predstojeće  izdanje AlterPlastics: Histories, Aesthetics, Ontologies i na studiji „Radna priroda u svetu nesvrstanih: Životinjski rad i vizuelni višak u Industriji obuće i plastike Leda”.

Ana Mikaela Ekstrand

Suprotstavljanje zarobljenosti: Kuriranje feminističke budućnosti u BiG kućici za lutke

Ova prezentacija bavi se švedskim arhitektonskim istraživačkim kolektivom Bo i Gemenskap (BiG) kao dinamičnim mestom feminističke proizvodnje znanja. BiG je delovao kroz knjige, izložbe, predavanja i kontinuirane razgovore, negujući ono što je njegova članica Kerstin Kernekul opisala kao „univerzitet” ‒ mesto za zajedničko učenje. Umesto fiksne ideologije, kolektiv je otelotvoravao višestruke, ponekad suprotstavljene, feminističke struje, odražavajući tako šire debate unutar ženskog pokreta 20. veka.

U Švedskoj su se, od 1930-ih, žene smatrale odgovornima za dobrobit porodice, očekivalo se da ovladaju pripremom hrane i održavanjem domaćinstva, dok je njihovo učešće u plaćenom radu bilo ograničeno. Do 1970-ih, feminističke grupe su osporavale ove norme, pomerajući fokus sa individualizovanog domaćeg rada na razvoj infrastruktura koje omogućavaju ženama potpunije učestvovanje i napredovanje u okviru  zaposlenja. Kako bi unapredio ove ciljeve, BiG je razvio plan za model kolektivnog stanovanja. Ipak, kako članica Gunila Lundal primećuje, ova promena nije u potpunosti napustila domaću sferu; umesto toga, BiG ju je ponovo osmislio kao prostor „radosti”, povezanosti i zajedničkog života. Godine 1980, arhitektkinje i urbanističke planerke, želeći da doprinesu građevinskoj industriji kojom dominiraju muškarci, formirale su grupu Kvinnors Byggforum (Ženski građevinski forum). Zajedno sa kolektivom BiG, učestvovale su na Boplats 80, izložbi stambenog prostora. BiG je izložio kućicu za lutke koja je služila kao maketa njihovog plana za kolektivno stanovanje.

Baveći se kućicom za lutke kao objektom i kustoskim uređajem, predavanje istražuje kako je rad BiG-a u debatu o stanovanju uveo teme prijateljstva, intimnosti i kolektivne mašte. Švedski nacionalni muzej arhitekture, ArkDes, naručio je rekonstrukciju kućice za lutke, koja je bila izložena 2024‒2025. godine. Podrivajući pojam domaćinstva kao zarobljeništva i ograničavanja ženske autonomije, ova originalna kućica za lutke i njeno ponovno kreiranje postaju objektiv kroz koji se čita BiG-ova arhiva ‒ ne kao statična dokumentacija, već kao razigran i afektivan prostor gde se neprestano zamišlja i pregovara o  inkluzivnoj budućnosti života u domu.

Ana Mikaela Ekstrand je osnivačica i urednica časopisa Cultbytes i pomoćnica direktora Bijenala imigrantskih umetnika (TIAB), gde sarađuje na kreiranju izložbi, programa i partnerstava koji preispituju pripadnost, autorstvo i moć. Bila je ko-kustoskinja izložbe „TIAB 2023: Contact Zone” i često je pozivana da kurira izložbe u institucijama i galerijama. S obzirom da ima dualnu master diplomu istorije umetnosti sa Univerziteta u Stokholmu i istorije dizajna, materijalne kulture i dekorativnih umetnosti sa Bard postdiplomskog centra, njen rad se kreće između istraživanja i akcije, fokusirajući se na feminističke, dekolonijalne i društveno angažovane pristupe savremenoj umetnosti. Zanima je šta se iznova pojavljuje kao odgovor na pitanje ko piše istoriju ‒ i kako bismo je mogle  napisati drugačije, zajedno.

Bila je kourednica nekoliko publikacija, uključujući Assuming Asymmetries: Conversations on Curating Public Art Projects of the 1980s and 1990s (Berlin: Sternberg Press, 2022) i Curating Beyond the Mainstream: The Practices of Carlos Capelán, Elisabet Haglund, Gunilla Lundahl, and Jan-Erik Lundström (Berlin: Sternberg Press, 2022).

Kontakt i besplatne PDF datoteke: https://cargocollective.com/annamikaelaekstrand/Books

Karlota Mir

Knjige, kao tela:

Feministička latentnost i infrastrukture brige

Ovo predavanje istražuje zagrobne živote izdanjâ laSal: Edicions de les dones ‒ prvih feminističkih publikacija u Španiji, pokrenutih 1978. godine tokom rane demokratske tranzicije. Nakon prekida ovog uređivačkog projekta 1990. godine, pratimo različite putanje ovih knjiga i dokumenata, sada uglavnom uskladištenih i van javne cirkulacije, u dve savremene feminističke infrastrukture u post-diktatorskom prostoru: živoj arhivi Centra za dokumentaciju u Ka la Doni (Barselona) i Biblioteci de Muheres (Madrid).

Ako su knjige tela, šta je knjizi potrebno da bi živela ‒ i pod kojim uslovima postaje inertna? Oslanjajući se na koncept zaposednutosti Ejverija F. Gordona ‒ upornosti nerešenog socio-istorijskog nasilja koje zahteva odgovor ‒ predavanje predlaže feminističku latentnost kao dijagnostički koncept za razumevanje post-diktatorskog stanja znanja i pristupa. Feminističko znanje nije nešto što prosto nestaje ili odoleva; ono opstaje neravnomerno, oscilirajući između ontološke suspenzije (očuvanja bez društvenog života) i infrastrukturne sile koju održavaju aktivističke prakse kao što su relaciona aktivacija, međugeneracijski prenos i materijalna briga.

Proširujući ovaj okvir na muzej, predavanje identifikuje treći režim latentnosti: režim kontrolisane vidljivosti, u kojem se feminističko znanje izlaže i čuva, ali je odvojeno od relacionih infrastruktura koje su ga nekada održavale. Na ovim mestima pitanje nije da li feminističko nasleđe opstaje, već pod kojim uslovima ono može da deluje.

U dijalogu sa konceptom „Prostor brige”, ​​ tvrdi se da se prostori poput Ka la Done mogu shvatiti kao relacione infrastrukture koje omogućavaju da feminističko znanje cirkuliše, da se koristi i da ostane živo u društvu. Briga se ovde ne pojavljuje kao etički dodatak, već kao materijalni i epistemološki uslov društvene reprodukcije: kontinuirani rad potreban za održavanje života znanja.

Karlota Mir je istraživačica, kustoskinja i medijatorka koja živi u Madridu. Doktorant kinja je filozofije na Akademiji likovnih umetnosti u Beču i bila je doktorska stipendistkinja Akademije nauka Austrije (2022–2024).

Njeno istraživanje ispituje feminističke infrastrukture, arhivske prakse i post-diktatorsko kulturno pamćenje, sa fokusom na feminističko organizovanje i izdavaštvo i njihov naknadni život u muzejima i kulturnim institucijama.

U svom radu, pristupa brizi kao kritičkom i materijalnom okviru: ne samo kao etičkoj brizi, već kao skupu uslova koji održavaju, posreduju i daju javni život kulturnoj produkciji. Ova perspektiva pruža informacije projektima koji se bave migracijama, invaliditetom i feminističkim praksama.

Objavljivala je radove za Routledge, Palgrave i Sternberg Press, i sarađivala sa različitim institucijama, uključujući Muzej kraljice Sofije. Bila je deo umetničkog tima Trampoline House at documenta fifteen (2022) i kourednica za Propositions on Translocal Solidarity (2026) i Cosmologías Vulnerables (2025).

Milena Jokanović

Briga o rezu: Svi životi jedne Titove skulpture

Primenom metode biografije stvari, pratićemo život skulpture jugoslovenskog predsednika Josipa Broza Tita autora Antuna Augustinčića, koja je danas izložena u Muzeju Jugoslavije. Polazeći od porekla i potencijala termina kurirati: brinuti se, starati se, ispitaćemo koliko političkih i ideoloških pomaka, a samim tim i koliko disonanci nasleđa i metaforičkih, ali i bukvalnih rezova, može biti ispričano kroz interpretaciju ovog muzejskog predmeta. Istražićemo kako kontekstualizacija i prezentacija ove skulpture mogu otkriti njenu ulogu protagoniste u nekim od važnih prekretnica, od konstituisanja Druge Jugoslavije do njenog raspada i kasnije. Konačno, biće razmotren potencijal interpretacije savremene umetnosti u rešavanju spornog nasleđa u ovom kontekstu.

Dr Milena Jokanović je viša naučna saradnica i predavačica na Univerzitetu u Beogradu ‒ Filozofskom fakultetu, Odeljenju za istoriju umetnosti ‒ Institutu za istoriju umetnosti i Centru za muzeologiju i heritologiju. Takođe je predavačica na UNESKO-voj Katedri za kulturnu politiku i menadžment, Univerziteta umetnosti u Beogradu, i saradnica Muzeja Jugoslavije. Njena istraživanja bave se presecima između moderne i savremene umetnosti i nasleđa, studijima sećanja, konstrukcijom identiteta kroz prakse sakupljanja, odnosom između muzejskih institucija i nasleđa svakodnevnog života zajednica, kao i tumačenjem nasleđa u novim medijima.

Elke Krasni i Lara Peri

Prostori brige: Otkrivanje muzeja i rematrijacija kultura

Ono što se doživljava kao trajna muzejska pretnja, iz druge perspektive može se shvatiti kao izraz muzejske brige. Muzejima se, stoga, može pristupiti kao mestima gde se o „prostorima brige” kontinuirano iznova pregovara i gde procena pretnje i hitnosti zavisi od specifičnih pogleda na svet, geopolitičkih pozicija i njihovih osnovnih epistemologija. „Surova pedagogija patrijarhata” (Rita Segato) i „kolonijalnost roda” (Maria Lugones) ukrštaju se sa prikazom „rođenja muzeja” Tonija Beneta, smeštajući muzeje unutar širih istorijskih formacija moći i znanja. Ovaj prikaz razvija „prostore brige” kao kritički okvir za ispitivanje načina kojim muzejske prakse mogu reprodukovati epistemološke hijerarhije kao istorijske nejednakosti i savremene geopolitičke odnose kroz diferencijalnu distribuciju brige ‒ gde čuvanje može funkcionisati kao ograničavanje, a izlaganje kao oblik utišavanja. Uvođenjem „raz-svetavanja” (Džek Halberstam), postavlja se pitanje kako bi kustoska briga mogla postati i praksa poništavanja, sposobna da oslabi ili dozvoli da se određene strukture raspadnu. „Raz-svetavanje brige” stavlja u prvi plan oblike znanja i kulturne artikulacije koji su marginalni, nevidljivi ili nerazumljivi unutar dominantnih svetova, i tako otvara pitanje ‒ kako bi izlazak izvan logike koja proizvodi svet mogao omogućiti zamišljanje novih prostora brige unutar i izvan muzeja. Nove zone brige zatim postaju žive prakse kroz procese „rematrijacije” (R. R. Grej), gde se odnosi rekonfigurišu ka recipročnoj odgovornosti i povratku izvornim zajednicama.

Dr Elke Krasni je profesorka na Akademiji likovnih umetnosti u Beču. Njeno istraživanje i kustoski rad fokusirani su na brigu, društvenu reprodukciju, kao i na transnacionalni feministički aktivizam i politiku sećanja u savremenoj umetnosti i arhitekturi. Kao priznanje za doprinos feminističkim istraživanjima, 2023. godine dodeljena joj je državna nagrada „Gabrijele Posaner”. Njene glavne publikacije uključuju Critical Care: Architecture and Urbanism for a Broken Planet (sa Angelikom  Fic , MIT Press, 2019), Living with an Infected Planet: Covid-19, Feminism and the Global Frontline of Care (transcript, 2023), Curating with Care (Routledge 2023) i Curating as Feminist Organizing (Routledge 2023), obe sa Larom Peri, i Feminist Infrastructural Critique (sa Sofi Ling i Klaudijom Lomošic , 2024); za dalje informacije pogledati FKW Journal.

Lara Peri je dekanka Fakulteta humanističkih i društvenih nauka Univerziteta u Brajtonu, na južnoj obali Engleske. Doktorirala je na Univerzitetu u Jorku u Velikoj Britaniji, nakon osnovnih i master studija na Univerzitetu Britanske Kolumbije u Kanadi. Po obrazovanju istoričarka, u svom radu je koristila feminističke i rodno zasnovane pristupe za analizu razvoja muzejskih kultura Londona u devetnaestom veku i danas. 

Andrija Filipović

Naše razuzdano carstvo: Merlinkin Terezin sin (2001) i kvir postsocijalistička okruženja

„Naš mali park, naše malo, razuzdano carstvo” – ovako Vjeran Miladinović, poznata kao Merlinka, opisuje prostor u kome su ona i njene prijateljice obavljale seksualni rad u svojoj fikcionalizovanoj autobiografiji Terezin sin (2001). Merlinka se često smatra prvim javno deklarisanim „transvestitom” i seksualno     m radnic om u socijalističkoj Jugoslaviji. Ovo predavanje čita Terezin sin kao arhivu (post)jugoslovenske rodne i seksualne ontopolitike, strukturirane nasilnim heteronormativnim tehnologijama, i identifikuje materijalno-semiotičke slojeve koji konstituišu kvir postsocijalistička okruženja u odnosu na izgrađeno okruženje i ne-samo-ljudske ekologije.

Grad Beograd je 2001. godine naredio orezivanje svih donjih grana u javnim parkovima, takozvano šišanje, kako bi se povećala vidljivost. Iako je zvanično opravdavana sa stanovišta bezbednosti dece, ova mera je efikasno ograničila korišćenje javnih parkova za seks. Ovaj sloj izgrađenih okruženja, oblikovan nasilnim tehnologijama urbanog dizajna, dobija poseban semiotički naboj kada se čita zajedno sa medicinsko-pravnim ‒ patologizujućim i kriminalizujućim ‒ slojem u tekstu. Održavanje i nadzor javnih parkova, dizajn javnih prostora i medicinsko-pravne institucije nasilno se usklađuju kako bi upravljale trans kvir telima, izgrađenim okruženjem i onim što je ne-samo-ljudsko, presecajući ontološki registar kako bi proizvele specifičnu ontopolitiku vidljivosti, čitljivosti i transparentnosti.

Ipak, time što imaju seksualne odnose na javnom mestu ‒ i time što brinu jedne  o drugima, posebno u uslovima nasilja koje sankcioniše država ‒ transrodne kvir osobe u Merlinkinoj knjizi stvaraju „razuzdana carstva” koja su u suprotnosti sa nameravanom heteronormativnom upotrebom prostora, negujući  posebne odnose koji su ne-samo-ljudski. Merlinka, na primer, neguje ruže u i oko svog doma, koje postaju izvori emocionalne utehe, dok se druge biljke pojavljuju u njenim seksualnim fantazijama, hiazmatično urušavajući razlike između unutrašnjosti i spoljašnjosti, između ljudskog i neljudskog. Briga o trans kvir osobama se tako materijalizuje i kao ne-samo-ljudski odnos.

Andrija Filipović je vanredn*i profesor* teorije umetnosti i medija na Fakultetu za medije i komunikacije u Beogradu. Autor* je Laruelle and Critical Theory (Brill, u pripremi),  Ars ahumana     : antropocenske ontografije u umetnosti i kulturi 21. veka (Karpos, 2022) i Conditio Ahumana: Imanencija i ahumano u epohi Antropocena (Karpos, 2019). Objavljuje članke u Sexualities, European Journal of Cultural Studies, Journal of Homosexuality, Southeastern Europe, The Global Sixties,  kao i brojnim drugim publikacijama kao što su Plastics, Environment, Culture and the Politics of Waste (Edinburgh University Press, 2023), Sound Affects: A User’s Guide (Bloomsbury, 2023), i The Routledge Companion to Gender and Affect (Routledge, 2022). Istražuje u oblastima ekološke humanističke nauke, kvir studija i savremene filozofije.

Karmen Lael Hines

Kompleks brige ‒ scenografije reproduktivnog rada

Digitalno okruženje je ono koje rad u oblasti brige pokreće, ali i samo biva održavano takvim radom. Unutar digitalnog okruženja postoje prostori koji su u vezi sa izvođenjem i pokretanjem reprodukcije, bilo da se ona odnosi na sebe, neposredno okruženje ili druga ljudska bića. Na primer, samodefinisane tradicionalne žene influenserke obavljaju prakse rodno definisanog rada, kao što su kuvanje, čišćenje i briga o deci, pred velikim brojem sledbenika. Na platformama za terapije vođene veštačkom inteligencijom, kao što su BetterHelp i Abby, emocionalna briga se komunicira kroz ambiciozne fraze, scenografije enterijera ispunjene biljkama i fotografije međuljudskog kontakta, gde se korisnici/e pozivaju da igraju igre i unose lične podatke u ankete, koje se zatim koriste za optimizaciju LLM-ova koji pokreću automatizovane prakse u oblasti (afektivne) brige.

U oba ova primera, analizirana kroz profile na komercijalnim platformama kao što je Instagram, briga se komunicira kao scenografija životnog stila koja objedinjuje prostor, komercijalne proizvode i tehnologije snimanja slika. U ovim ekonomijama, briga je ekonomizovana u niz izračunljivih koraka sugerisanih kroz gejmificirane jezike samoodržanja. Ono što ostaje skriveno od pogleda su jezici reprodukcije, uključujući zahteve preračuna, RLHF (Napredno učenje na osnovu odgovora ljudi) i stalnu, napornu interakciju sa ekranima i interfejsima.

Ovo predavanje predlaže kompleks brige kao prizmu kroz koju se prelama ova simultanost performativnosti i devizuelizacije u čitanju kapitalizma, vođenog podacima sa platformi, kroz objektiv brige. Kompleks brige, kao zabrinutost, predlaže materijalističko-feminističke koncepcije reprodukcije kao analitički okvir za ispitivanje platformi koje reklamiraju tehnologije za brigu o sebi i prostoru. Predavanje će se takođe baviti metodološkim i analitičkim pitanjima u vezi sa teorijom rada i internet studijama kroz estetsku analizu na Instagramu.

Karmen Lael Hines je spisateljica, urednica i kustoskinja čiji rad istražuje kako se kultura proizvodi u digitalnim okruženjima, sa fokusom na rod, rad, ekologiju i odnose među vrstama. Doktorantkinja je na Akademiji likovnih umetnosti u Beču i bila je istraživačica i predavačica na Odseku za vizuelnu kulturu Tehničkog univerziteta u Beču (2019–2024). Trenutno rukovodi programom Kreativnih medijskih umetnosti na Evropskom institutu za dizajn u Madridu i predaje na CuratorLab-u, Konstfack Stockholm.

Njen rad uključuje saradnju sa umetnica ma/ima, spisateljicama/piscima, dizajnerkama/ima i arhitektkinjama/ama na kuriranju izložbi, diskurzivnih programa i projekata u vezi sa ekologijom, tehnologijom i feminizmom. Koautorka je projekata za Klima Biennale Wien, Venecijanski arhitektonski bijenale (2021), Wiener Festwochen 2025 i La Sala de Arte Joven, i drugih. Kourednica je u  Posthumanist Approaches to a Critique of Political Economy (Bloomsbury) i Plantspace (Sternberg Press). Poreklom je iz Njujorka, a radi u Beču, Madridu i Stokholmu. Diplomirala je na Univerzitetu u Oksfordu i magistrirala na Goldsmit     u, Univerzitet u Londonu.

Sonja Štajner

Tragom nara: Četiri dela Rašel Rujš, 1710–1717

Ovo predavanje se bavi baroknom holandskom slikarkom mrtve prirode Rašel Rujš (1664‒1750), kroz interdisciplinarni okvir feminističke brige, kolonijalnih preplitanja, botaničke aproprijacije i novovekovne medicine. Između 1710. i 1717. godine, Rujš je slikala nar četiri puta. U opusu u kojem se breskve, jabuke, grožđe i dinje pojavljuju mnogo češće, ovo predavanje razmatra kako treba čitati nar, tvrdeći da ga treba čitati kompleksno, jer i stav Rašel Rujš treba čitati kompleksno. Nar je slojevit objekat, koji otelotvoruje versku simboliku, rodnu ženstvenost, egzotiku, retkost i medicinu, što je potrebno razumeti da bi se pojmila njegova isprepletena pozicioniranost. On nosi botaničko, ekonomsko, anatomsko i simboličko znanje koje je neophodno za razumevanje Rujš i kao žene-umetnice i kao kreatorke egzotičnog botaničkog znanja.

Shvatiti nar ozbiljno, znači pratiti ga ‒ kroz trgovinu, medicinu, botaniku i njene slike. Oslanjajući se na metod „praćenja stvari”, ovaj rad prati putovanje voća u Rašelina dela. Poreklom iz Centralne Azije i Irana, nar je stigao u Nizozemsku preko mediteranskih trgovinskih mreža. Analizirajući primarne izvore koji se sastoje od medicinskih tekstova, evidencija o naplati putarine, kuvara i botaničkih tekstova iz Holandije od 14. do 17. veka, ovaj rad pokazuje kako je nar bio redak, skup i pun simbolike. Rujš je nasledila ovo znanje od svog oca Frederika Rujša, jednog od najznačajnijih botaničara i anatoma svog vremena, koji ju je naučio načinu spajanja anatomije voća i tela. Nar koji je Rašel slikala je istovremeno trgovačka roba, anatomski primerak i nosilac vekovnog botaničkog i simboličkog znanja. Pratiti to znanje znači doći do potpunije slike razumevanja Rašel Rujš.

Sonja Štajner je doktorant     kinja na Akademiji likovnih umetnosti u Beču, gde istražuje slikarku holandskog zlatnog doba Rašel Rujš (1664‒1750). Njen rad se nalazi na preseku feminističke i dekolonijalne istorije umetnosti i muzeologije, uz šire interesovanje za način na koji su umetnice bile uokvirene, zaboravljene i preformulisane unutar diskursa istorije umetnosti. Master diplomu iz oblasti studija muzeja i kolekcija stekla je na Univerzitetu u Lajdenu, gde je njeno istraživanje bilo usmereno na umetnice i njihovu reprezentaciju. Radila je u različitim oblastima umetnosti u više galerija, u Muzeju istorije umetnosti u Beču i na Univerzitetu u Lajdenu, a trenutno radi na bečkom Modul univerzitetu.

Nikola Jakob-Fajks

Učenje uz pomoć puževa, plastike i isprepletanih svetova

Ovaj prilog prati trenutni istraživački proces usmeren ka pedagogiji isprepletanih ekologija u umetničkom obrazovanju. Postavlja pitanje kako umetničko obrazovanje može odgovoriti na višestruke krize u kojima su ekološko uništenje, društvena nejednakost, autoritarne tendencije i nestabilni oblici znanja međusobno povezani. Polazna tačka je dijagnoza da su savremeni načini razumevanja sveta oblikovani dualizmima kao što su priroda/kultura, ljudsko/neljudsko, subjekat/objekat, um/telo i znanje/materijalnost. Ova razdvajanja takođe utiču na umetničko-obrazovne prakse, a mogu i da podupru one problematične strukture koje zapravo pokušavaju da dovedu u pitanje.

Kao odgovor na ove dualizme, koncept isprepletanosti nudi način razumevanja pedagoških situacija kao sastavnog dela odnosa koji ih oblikuju. Isprepletanost se ne shvata kao izbor, već kao konstitutivni uslov ekološkog, društvenog i pedagoškog života. Oslanjajući se na posthumanističke, kvir-feminističke i dekolonijalne teorije, istraživanje razvija šest analitičkih uglova pristupa: otelovljene promene perspektive, narativne i vremenske prakse svetotvorenja, kolektivne metode odnosa, prakse brige i održavanja, procedure sposobnosti reagovanja, i situacione ranjivosti i prekarnosti. Ovi uglovi ne postavljaju samo pitanje o čemu se u umetničkoj ili pedagoškoj praksi radi, već i kako je ta praksa organizovana. Kako su raspoređeni percepcija, vreme, briga, kolektivnost, odgovornost, ranjivost i delovanje? Ko ili šta je uključeno? Ko mora da brine, održava, odgovara ili popušta?

Predavanje razmatra ova pitanja kroz praksu umetničkog kolektiva Club Real. U njihovom radu, ljudi, biljke, životinje, materijali, institucije i ekološki sistemi pojavljuju se kao koegzistentna bića  uključena u zajedničke procese stvaranja sveta. Jedan primer je situacija u kojoj plastični otpad, koji se obično smatra samo zagađenjem, postaje sklonište za puževe. Šta treba ukloniti? Šta treba zaštititi? I ko o tome odlučuje?

Nikola Jakob-Fajks je likovna pedagoškinja, istraživačica i umetnica. Studirala je likovne umetnosti na Akademiji likovnih umetnosti u Beču, a kasnije je svoje studije proširila na likovnu pedagogiju. Nakon pet godina predavanja umetnosti i dizajna u srednjoj školi, počela je da predaje na Akademiji likovnih umetnosti u Beču, a sada radi na bečkom Univerzitetskom koledžu za obrazovanje učitelja. Trenutno je na doktorskim studijima na Akademiji likovnih umetnosti u Beču, gde istražuje umetničko obrazovanje i održivost.

Njen rad istražuje kolaborativne umetničke prakse i njihov transformativni potencijal za umetničko obrazovanje i medijaciju. Članica je Ekologije brige, interdisciplinarnog kolektiva koji se fokusira na ekologiju, brigu i održive umetničke i obrazovne prakse, i regionalna je koordinatorka Udruženja BÖKWE (Profesionalnog udruženja austrijskih edukatora iz oblasti umetnosti i dizajna) za Beč,.