Čitaj i deli dalje: ratni letak na jugoslovenskom području u 20. veku

Muzej Jugoslavije predstavlja izložbu „Čitaj i deli dalje: ratni letak na jugoslovenskom području u 20. veku”, posvećenu ratnom letku kao jednom od najrasprostranjenijih sredstava propagandnog delovanja tokom velikih ratnih sukoba 20. veka. Izložba promišlja načine na koje se sistemska propaganda, kao neizostavni deo ratnih operacija, menjala sa tehnološkim napretkom, ali i u odnosu na različite političke, ekonomske i društvene kontekste, konflikte i transformacije. Izložba će biti otvorena u utorak, 15. septembra u 18 časova, na Dan srpskog jedinstva, slobode i nacionalne zastave, a publika će moći da je posećuje do marta 2027. godine. Autori izložbe su istoričari Radovan Cukić (Muzej Jugoslavije) i Nemanja Kalezić (Narodna biblioteka Srbije).

Od početka 20. veka, sa bržim razvojem štampe i tehnologija umnožavanja i distribucije, letak postaje važno sredstvo komunikacije između zaraćenih strana i stanovništva. Njegova osnovna funkcija nije bila objektivno informisanje, već uticaj na stavove i ponašanje onih kojima je poruka namenjena – od demoralizacije protivničkih vojnika i poziva na predaju, do podizanja morala sopstvenog stanovništva i širenja slike o izvesnoj ratnoj pobedi.

Izložba „Čitaj i deli dalje” prati upotrebu letka kroz oružane sukobe koji su obeležili istoriju prostora bivše Jugoslavije ‒ od Prvog i Drugog svetskog rata, do ratova za jugoslovensko nasleđe tokom devedesetih godina 20. veka. Prikazana građa svedoči o različitim propagandnim strategijama, načinima distribucije i jeziku kojim su se različite vojne, političke i društvene strane obraćale svojim ciljnim grupama.

„Letak je istovremeno istorijski dokument i sredstvo propagande, zbog čega njegovo čitanje zahteva poseban oprez. On ne nastaje  namerom vernog opisivanja događaja, već s ciljem da na primaoca deluje psihološki – da ga uplaši, ohrabri, ubedi ili pokrene. Upravo zbog toga njegov sadržaj i kontekst moramo posmatrati zajedno”, ističu Radovan Cukić i Nemanja Kalezić, autori izložbe.

Poseban deo izložbe posvećen je Drugom svetskom ratu, kada je letak bio jedno od ključnih sredstava komunikacije na okupiranim i ratom zahvaćenim teritorijama. Izložba kroz primere iz Srbije, Crne Gore, Nezavisne Države Hrvatske, Dalmacije i Istre, Slovenije i Makedonije, kao i kroz materijale savezničkih snaga, pokazuje koliko su poruke i načini njihove distribucije bili uslovljeni lokalnim političkim, vojnim i društvenim okolnostima.

Iako su tokom druge polovine 20. veka radio i televizija postali dominantni mediji masovne komunikacije, letak nije izgubio svoju funkciju. Njegova upotreba nastavljena je i tokom ratova devedesetih, uključujući ratove u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, kao i NATO bombardovanje Savezne Republike Jugoslavije 1999. godine.

Jedna od tema izložbe jeste i pitanje očuvanja ove vrste građe. Za razliku od plakata, koji je zbog svog formata i vizuelne izražajnosti odavno prepoznat kao značajan istorijski izvor, letak je često smatran tek efemernim materijalom. Usled nedostatka prateće dokumentacije, mnogi sačuvani primerci danas se teško hronološki određuju, a kontekst njihovog nastanka ostaje nejasan.

Koncept, dizajn i produkciju prostorne postavke potpisuje Studio Turbina, dok je za ideju, dizajn i grafičko oblikovanje izložbene postavke zadužena Katarina Keti Zaharijev.

Realizaciju izložbe omogućilo je Ministarstvo kulture i informisanja Republike Srbije. Za pomoć u pripremi izložbe i pozajmljivanju građe autori zahvaljuju: Istorijskom muzeju Srbije, Muzeju grada Beograda, Arhivu grada Beograda, Državnom arhivu Srbije, Vojnom muzeju u Beogradu, Vojnom arhivu u Beogradu, Muzeju Vojvodine, Narodnom muzeju u Zrenjaninu, Istorijskom arhivu Sombora, Narodnom muzeju Valjeva, Narodnom muzeju Užica, Narodnom muzeju Šumadije u Kragujevcu, Narodnom muzeju Aranđelovac, Međuoštinskom istorijskom arhivu u Čačku, Srpskoj kući na Krfu, Muzeju novejše zgodovine Slovenije, Muzeju narodne osvoboditve Maribor, Hrvatskom povijesnom muzeju, Hrvatskom memorijalno-dokumentacijskom centru Domovinskog rata, Muzeju grada Rijeke, Pomorskom i povijesnom muzeju Hrvatskog primorja u Rijeci, Državnom arhivu u Rijeci, Povijesnom i pomorskom muzeju Istre u Puli, Državnom arhivu u Pazinu, Muzeju Domovinskog rata Dubrovnik, Narodnom muzeju Crne Gore, Državnom arhivu Crne Gore, Državnom arhivu Severne Makedonije, Muzeju Severne Makedonije, Istorijskom arhivu Bitolja, Nacionalnom muzeju vojne istorije Bugarske, preduzeću „Politika štamparija”, Nemanji Baćkoviću, Branku Lovriću, Goranu Davidoviću i Mariju Hrelji.

Izložba će biti otvorena do marta 2027. godine.