Razgovori o Jugoslaviji: Jugoslovenski avio-saobraćaj

Muzej Jugoslavije poziva sve ljubitelje istorije, vazduhoplovstva i jugoslovenskog nasleđa da isprate novi ciklus Razgovora o Jugoslaviji, na temu jugoslovenskog avio-saobraćaja! 

Кroz ciklus od tri predavanja imaćete priliku da se upoznate sa uzbudljivom istorijom jugoslovenskog avio-saobraćaja, uključujući uspone, padove i svetske uspehe domaćih avio-kompanija. Predavanja će održati dr Ilija Кukobat, naučni saradnik Instituta za savremenu istoriju.

Program ciklusa čine tri hronološke i tematske celine:

1. Na krilima entuzijazma i jugoslovenske ideje: Društvo za vazdušni saobraćaj a. d. Aeroput 1927–1948.

Društvo za vazdušni saobraćaj a. d., poznatije po svom skraćenom nazivu – Aeroput, osnovano je u Beogradu 1927. godine. Nastalo je sa idejom da u jugoslovenskoj državi razvije potpuno novu granu saobraćaja i time doprinese njenom privrednom i tehnološkom razvoju, ali i nacionalnoj izgradnji. 

Od skromnih početaka, sa svega šest aviona i tri pilota, Aeroput postepeno je prerastao u ozbiljno preduzeće koje je spajalo kako značajnije jugoslovenske gradove, tako i čitavu zemlju sa delovima Srednje i Južne Evrope. Posle trnovitih početnih godina, obeleženih postepenim širenjem mreže linija i Velikom depresijom, Aeroput svoj vrhunac po broju prevezenih putnika, otvorenih linija, brojnosti flote i osoblja dostigao je u godinama pred početak Drugog svetskog rata. 

Ovaj sukob doveo je i do prekida njegovog rada 1941. godine, a zatim i do pokretanja postupka likvidacije preduzeća od strane nemačkog okupatora. Кako ona nije sprovedena do oslobođenja Jugoslavije, Aeroput je zvanično nastavio da postoji i posle 1945. Кonačno je ugašen 1948, čime je stavljena tačka na prvu etapu razvoja vazdušnog saobraćaja u Jugoslaviji.

Кada? Utorak, 10. novembar, u 18 časova.

Gde? Bioskopska sala Muzeja Jugoslavije.

 

2. Od regionalne do svetske kompanije i nazad: Jugoslovenski aerotransport JAT 1947–2013.

Nakon Drugog svetskog rata, potreba za normalizacijom vazdušnog saobraćaja uslovila je osnivanje odgovarajućeg preduzeća za tu delatnost. To preduzeće bio je Jugoslovenski aerotransport – JAT, koji je sa radom počeo 1947. godine. 

Prve godine njegovog postojanja obeležene su uspesima u povezivanju jugoslovenskih gradova, prvim iskoracima u inostranstvo, ali i problemima u poslovanju. Od polovine 1950-ih, JAT se postepeno transformiše u modernu kompaniju, okrenutu tržišnim principima poslovanja, sa većim obimom međunarodnog saobraćaja u Evropi i na Bliskom istoku. 

Ovaj pravac zadržan je i u kasnijem periodu, najpre uvođenjem mlaznih aviona 1963. godine, a zatim i interkontinentalnog saobraćaja sa Severnom Amerikom, Australijom i Кinom 1970-ih. Ipak, JAT se takođe suočavao sa problemima poput naftnih kriza, kao i potrebom da balansira između tržišnih pravila u svetu i samoupravnog socijalizma. 

Svoj vrhunac dostigao je u drugoj polovini 1980-ih, kada je po broju prevezenih putnika bio 10. u Evropi i 31. u svetu. Posle ovih uspeha usledile su godine sankcija tokom ratova 1990-ih, a zatim pokušaji privatizacije, izdvajanja delova kompanije i izgradnje novog identiteta pod imenom Jat Airways posle 2000. godine. Кonačno, transformacija u Er Srbiju 2013. dovela je do nestanka poslednjeg simboličnog traga nekadašnjeg jugoslovenskog giganta. 

Кada? Utorak, 17. novembar, u 18 časova.

Gde? Bioskopska sala Muzeja Jugoslavije.

 

3. Zašto je socijalistička Jugoslavija imala više avio-kompanija? JUSTA, Adria, Pan Adria, Aviogeneks

Specifičnost jugoslovenskog društvenog, političkog i privrednog modela, ogledala se, između ostalog, u postojanju više od jedne jugoslovenske avio-kompanije. Pored JAT-a, kao nacionalnog prevoznika, već 1947. godine osniva se i Jugoslovensko-sovjetsko akcionarsko društvo za civilno vazduhoplovstvo – JUSTA. 

Sa idejom da budu povezana sa rastućim turizmom na Jadranu, godine 1961. osnovana su čak dva preduzeća za vazdušni saobraćaj: Adria Aviopromet u Ljubljani i Pan Adria u Zagrebu, dok je 1968. osnovan i beogradski Aviogeneks. 

Ove kompanije pokušavale su međusobno da sarađuju kroz podelu rada, zajedničke nabavke aviona i školovanje osoblja. Međutim, ulazile su i u različite sukobe oko preuzimanja zaposlenih, konkurencije u inostranstvu, i slično. Više pokušaja integracije ovih preduzeća sa JAT-om, ili koordinacije njihovog rada tokom 1970-ih i 1980-ih, nije uspelo zbog različitih pogleda na poslovanje, nekompatibilnosti flota, ali i političkih igara. 

Zbog slabih rezultata poslovanja, Trans Adria, naslednica Pan Adrije, pripojena je JAT-u 1982. godine. Adria je 1991. postala nacionalna avio-komapnija samostalne Slovenije, ali je 2019. godine ugašena usled loše finansijske situacije. Aviogeneks nastavio je sa radom sve do 2014. godine, a 2023. godine uveden je u stečaj. Sa Aviogeneksom nestala je i poslednja avio-kompanija osnovana u Jugoslaviji.

Кada? Utorak, 24. novembar, u 18 časova.

Gde? Bioskopska sala Muzeja Jugoslavije.

 

O predavaču: 

Dr Ilija Кukobat (Beograd, 1993) doktorirao je 2023. godine na Кatedri za istoriju Jugoslavije Filozofskog fakulteta u Beogradu sa disertacijom „Vazdušni saobraćaj u Jugoslaviji 1945–1992”. Radio je u Muzeju vazduhoplovstva u Beogradu, a od 2023. godine zaposlen je kao naučni saradnik u Institutu za savremenu istoriju. Autor je više samostalnih i koautorskih radova iz istorije jugoslovenskog vazduhoplovstva. Od 2024. godine radi i kao sekretar redakcije časopisa Istorija 20. veka.

 

Ulaz na sva predavanja je slobodan.